Aşkale Erzurum’un ilçelerinden biri. Geçenlerde bir vesileyle yıllar sonra yeniden yolum düştü. Belediye Başkanına Aşkale’nin en önemli sorununun ne olduğunu sordum. Hiç tereddüt etmeden “göç” diye yanıtladı. Güldüm, “İstanbul’un sorunu da bu dedim. İstanbul Belediye Başkanı ‘na sorsak herhalde onun yanıtı da aynı olurdu. Küçük bir farkla: Aşkale göç veriyor, İstanbul alıyor. Her ikisinin de ana sorunu hızlı nüfus hareketi.
Anlatıldığına göre, Aşkale’nin beş yıl önce 20 bin olan nüfusu şimdilerde 15 bine inmişti. Yörede, Güneydoğu Anadolu’dakini andıran bir güvenlik sorunu da yoktu. Sorun daha çok, ekonomik nedenlerden kaynaklanıyordu. Aşkaleliler daha iyi iş ve yaşama olanakları bulabilmek umuduyla evlerini barklarını terk ederek, 60 km ötedeki Erzurum’da bile, nefeslenmeden Batıya, başta İstanbul olmak üzere Ankara’ya ya da İzmir’e göç ediyorlardı.
Aşkale’nin çocukluk anılarımda yeri vardır. Babamın Erzincan’daki memuriyeti sırasında beni de birkaç kez kısa süreli olarak götürmüştü Aşkale’ye. Akşam vakti Erzincan’da tren katarının arkasına bağlanan bir servis vagonu ertesi sabah uyandığımda, karlar içindeki Aşkale tren istasyonunun bir kör hattına çekilmiş olurdu. Tertemiz karlara uzanıp boyumu ölçmek Aşkale günlerimizdeki en önemli çocukluk fantazimdi.
Aşkale o tarihlerde bir sürgün yeri olarak ünlüydü. İkinci Dünya Savaşı’nın ateşli günleriydi. Ateş Türkiye’ye sıçramamıştı ama her an her şey beklenebilirdi. İşte o kuşkulu günlerde Milli Şef ve tek parti hükümeti, “Varlık Vergisi uygulamasını başlatmıştı; vergi vermek istemeyenleri ya da veremeyenleri yol yapımında çalıştırmak üzere Aşkale’ye gönderiyordu. Sürgüne gönderilenlerin hemen hepsi de azınlıklardı.
Varlık vergisi, adından da anlaşılacağı gibi serveti vergilendirmek üzere salınmış bir vergiydi ve büyük servet sahiplerini hedefliyordu.
O tarihlerde Türkiye’de servet sahiplerinin çoğunluğunu azınlıkların oluşturması doğaldı. Osmanlı yıllar boyu, ticareti küçük görmüş ve azınlıklara bırakmıştı. Kimi ticaret ve iş türleri “süfli meslek” olarak tanımlanıyordu; mahkemede bu türden meslek sahiplerinin tanıklığı bile geçerli olmuyordu. Ancak bunun yarattığı sıkıntılar özellikle dış ticarette 15. yüzyılda görülmeye başlamıştı bile İspanya’dan kovulan Yahudilerin Sultan 2. Beyazıt döneminde, İstanbul’a göçlerinin kabul edilmesinin biraz da bu nedene dayandığı, Osmanlı’nın ithalat ve ihracatını, ticareti bilen ve Avrupa ile ilişkiler kurabileceğine inanılan bu yeni vatandaşların örgütlenmesinin beklendiği söylenir.
Osmanlı çoğunlukla, devlet yönetimiyle, memuriyet, askerlik ve din işleriyle uğraşmayı daha onurlu bulmuştu. Bu nedenlerle servetin azınlıklarda birikmiş olması doğaldı.
Faşizmin kol gezdiği Avrupa’nın kimi başka ülkelerinde de böylesine yasalar çıkarılmıştı. Varlık Vergisi Yasası ABD’nin ve birkaç demokratik yabancı ülkenin yoğun itiraz ve baskılarına karşın Türkiye’de uygulandı. Verginin uygulanması sırasında işyerleri el değiştiriyordu, çoğunlukla gayrimüslimler işyerlerini Müslümanlara satmak zorunda kalıyorlardı. Böylece varlığın bir bölümünün güvensiz ekonomik ortam nedeniyle yurtdışına kaçması pahasına Müslümanlar ticari yaşamda söz sahibi olmaya başlıyorlardı. Kısaca, ekonomik üstünlük el değiştiriyordu.

(1) ARKITEKT’in başlangıçtaki adı. Bkz, YAPI 152.
(2) Sedad H. Eldem.