Mimar Mimara Karşı
İlginç olaylarla dolu bir ayı geride bıraktık. Olaylara kısaca bir göz atalım. Mimarlık açısından ayın en dikkate değer olayı, sanırım, İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin Küçükçekmece ve Kartal Pendik için sonuçlandırdığı uluslararası iki teklif alma süreci ve sonrasında yaşanan gelişmelerdi.
İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Küçükçekmece-Avcılar Kumsal Alanı Kentsel Tasarım Projesi ile, Kartal Alt Merkezi ve Kartal-Pendik Kıyı Kesimi Kentsel Dönüşüm Projesi için yabancı ünlü 6 mimarı bir çeşit sınırlı yarışmaya davet etmişti: Avcılar için Kengo Kuma, Ken Yeang ve Wilhelmus Maas önderliğinde MVRDV Grubu; Kartal için de Zaha Hadid, Kisho Kurokawa ve Massimiliano Fuksas. Anılan mimarlar hazırladıkları çalışmaları sundular; Kadir Topbaş, Suha Özkan, Hüseyin Kaptan, Sumet Jumsai, Michael Sorkin, Elias Torres Tur ve Necati İnceoğlu‘ndan oluşan Değerlendirme Kurulu gelen çalışmaları inceleyerek, Küçükçekmece için Ken Yeang‘ın, Kartal-Pendik için de Zaha Hadid‘in projelerini seçti. Gelen projelerin tümünü ileriki sayfalarda bulacaksınız.
Sonuçların açıklanmasından sonra İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Kadir Topbaş, bir muhabirin sorusunu yanıtlarken, “Yerli mimarlarda bu birikim yok; bu düzeyde eğitim almıyorlar; cesur değiller… İpek bir kumaşı herkes dikemez” diyordu.
Demek ki, yerli mimarlar yarışmaya katılmak için yeterli görülmemişlerdi, ama süreci yürütenler çok daha kritik bir görev olan değerlendirme kurulunda yer alabiliyorlardı.
Böylece konu, iki bakımdan sıkıntılı hale gelmişti. Önce, İstanul’un iki bölgesi için açılan yarışmalarda Türk Mimarları dışlanmıştı. Bu yarışmaya birkaç Türk Mimarı çağrılsaydı, bunun kime ne zararı olurdu sorusu herkesin aklına takıldı. Sonuçta bu bir yarışma değil miydi? Sonra, bu yetmiyormuş gibi basın toplantısında, her fırsatta “mimar”lığıyla övünen Başkan, Türk Mimarlarını aşağılamaktaydı. Ortada gerçekten tuhaf bir durum vardı.
Tepkiler ardı ardına gelmekte gecikmedi. Teklif alma sürecinde fazlaca ses çıkarmayan kuruluşlar, Mimarlar Odası, İstanbul Serbest Mimarlar Derneği, Türk Serbest Mimarlar Derneği bu kez tepkilerini kurumsal olarak dile getirirken, pek çok mimar da Belediye’yi sert bir dille eleştirdiler ve Başkanı, uygulanan süreç ve söylediklerinden dolayı kınadılar. Bunlardan bazılarını “Görüş-Tartışma” bölümünde bulacaksınız.
Yine bu konuda düzenlenen televizyon programlarından birine (CNN TÜRK – 5N 1K) ben de çağrıldım ve görüşlerimi orada aktarmaya çalıştım. Yayından sonra İstanbul Büyükşehir Belediyesi Basın Danışmanlığından bana, Başkan’ın basın toplantısı tutanaklarını içeren bir dosya geldi. Ön yazıda, “İstanbul Büyükşehir Belediyesi Metropoliten Planlama ve Kentsel Tasarım Merkezi tarafından uluslararası teklif alma yöntemiyle gerçekleştirilen Kartal ve Küçükçekmece Kentsel dönüşüm projeleri ile ilgili medyada bazı spekülatif değerlendirmelerin yer aldığı görülmektedir.
İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Sayın Kadir Topbaş‘ın, 5 Nisan 2006 tarihinde İMP’de, değerlendirme sonuçlarını ilan ederken yaptığı konuşmanın tam metnini ekte dikkatinize sunuyoruz.
Metin incelendiğinde, Sayın Başkan’ın meslektaşı, Türk mimarlarını rencide eden bir beyanının olmadığı açıkça görülecektir” deniyor. Bu bir özür dileme yerine geçer mi, bilmiyorum.
Gerginlik nedeniyle 9 Nisan Sinan’ı Anma gününde Sinan’ın kabri başında iki ayrı tören düzenlendi. Başkan Kadir Topbaş‘ın düzenlediği sabahki törene mimarlar katılmadılar. Başkan, törende yaptığı konuşmada, kentteki çarpık yapılaşmadan mimarları sorumlu tuttu. İstanbul’da 1 milyon 600 bin bina bulunduğunu belirterek şöyle diyordu: “Bu binaların kaçından etkileniyoruz? Her birinin mimarı var. Bizler yaptık. Hangimiz mesleğimiz adına bu yapılara müdahalede bulunduk, ‘bu yanlış’ dedik? Bu şehrin bu hale gelmesinde belediyeler, sanatkârlar ve mimarlar olarak biz vardık. Bu imzaları attık” (1). Başkan daha bir gün önce TOKİ Konut Kurultayı’ndaki konuşmasında, 1 milyon 600 bin yapının yüzde 75’inin kaçak olduğunu söylediğini unutmuş görünüyordu.
Mimarlar tepki olarak öğleden sonra düzenledikleri alternatif törende Topbaş‘ı Sinan‘a şikâyet ettiler.
Konu üzerinde enine-boyuna o kadar çok şey söylenip yazıldı ki, burada bir kez daha konunun ayrıntılarına girmeyi ve tartışmayı gereksiz buluyorum. Yalnızca, yaşanan süreçte ciddi hatalar yapıldığını söylemekle yetinmek istiyorum.

7 Tepeye 7 Tünel
Kadir Topbaş İstanbul’un ulaşımını çözerken ağırlığı kavşaklara ve karayolu tünellerine vermiş gibi görünüyor. Başkan’ın tünelleri nasıl sunduğunu bilmiyorum ama medya bunları “7 Tepeye 7 Tünel” başlığıyla sunuyor.
“7 Tepe” simgesel bir deyiş. “İstanbul’un en önemli vizyon projesi” olarak sunulan tünellerin sayısı 32 ve toplam uzunluğu 68 km. Ayrıca “116 kavşak – 116 çözüm” projesi var İstanbul Belediyesi’nin.
Tünel ve ilişkin yollar 2.5-3 milyar dolara çıkacakmış; tümü belediye bütçesinden karşılanacak yatırımla inşaat üç yılda bitirilecekmiş. Kavşakları ve tünelleri, ilgili uzmanlar enine boyuna tartışıyorlar. Eleştirilerin çoğu, projelerin yanlış kabullere dayandığı ve yatırımlardaki ağırlığın toplu taşımacılık ve raylı sistem yerine karayolu taşımacılığına önem verilmesi konusunda odaklanıyor (2, 3). Benim burada değinmek istediğim konu, “7 Tepeli kent” deyişi.
Çoğu kez 7 Tepe, İstanbul’u tanımlayan bir simge gibi kabul edildiği, kimi kentsel uygulamaların medyatik nitelikte dahi olsa bu simgenin kapsamına oturtulmak istendiği görülüyor. Tıpkı Haliç üzerine kurulması tasarlanan metro köprüsünde olduğu gibi. Anımsayacaksınız… Başkan’ın, ünlü mimar Santiago Calatrava‘nın önerisini bir kenara itip, kendisinin hazırladığı ya da hazırlattığı projedeki köprünün ayakları boynuz şeklinde değil miydi? Niçin? Çünkü Haliç’e, Frenkler “Corne d’Or”, Anglosaksonlar “Golden Horn” diyorlar. Yani altın boynuz. Böyle olunca da Haliç üzerinde yer alacak köprü, altın olmasa da boynuz gibi olmalı(!).
Dönelim 7 Tepeli Kente. İstanbul’un 7 tepesinden sıkça söz edenler bu tepelerin hangileri olduğunu bilirler mi acaba? Bilmeyenler için yinelemekte yarar olmalı. Bu tepeler Çamlıca ya da Yuşa değil; Esentepe, Örnektepe ya da Kuştepe de değil. Bunlar İstanbul’un suriçi kesiminde yer alırlar. Şöyle ki:

Reina Yıkıldı, Ya Ötekiler?
İstanbul’da kaçak inşaat hâlâ sürüyor. Doğal ki bunların tümü belediyelerin bilgisi ve gözetimi altındadır. Çok iyi biliyoruz ki, belediyelerin, bölgelerinde uçan kuştan haberleri vardır; hele inşaat konusunda.
İstanbul’un Ortaköy’de deniz kenarındaki ünlü eğlence mekânı Reina da (eski Lido) İBB Boğaziçi İmar Müdürlüğü’nün denetim alanı içindedir. Bir gece, Reina’nın parsel sınırına kaçak olarak inşa edilmekte olan yüksek duvar, komşu parseldeki eklenti binanın üzerine çöküverdi. Kazada (!), ezilen binada yaşayan üç kişi can verdi.
Bu olay, Reina’ya 2000 yılından beri bir sürü kaçak ekler yapılmış, katlar çıkılmış olduğu gerçeğini su yüzüne çıkardı. Böylece, olaydan sonra fark edilen, Reina’nın kaçak bölümleri İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nce yerle bir edildi. Ve Reina, kaçak duvar yapımındaki dikkatsizliğini kaçak eklentilerinin yıkılmasıyla pahalıya ödemiş oldu. Şimdi soru şu: Reina yıkıldı; öteki kaçaklar ne olacak?

TOKİ Konut Kurultayı
TOKİ’nin düzenlediği Konut Kurultayı 8-9 Nisan 2006 günleri İstanbul’da yapıldı.
Kurultay’ın konusu, “Alt Gelir Grubuna Yönelik Konut Üretimi ve Kentsel Dönüşüm” idi. Açılış oturumuna ilgi büyüktü. TOKİ Başkanı ve kimi büyükşehir belediye başkanlarından sonra Başbakan konuştu. Başbakan gecekondu yapmış olanları sert bir dille yerdikten sonra, kentsel dönüşüm projelerinin ve alt gelir gruplarının konut sorununun nasıl çözüleceğini anlattı. Alt gelir grubundaki ailelere aylık 100 YTL taksitle konut verilecekti; bu bedeli ödeyecek gücü olmayanlara da Sosyal Yardımlaşma Fonu’ndan destek sağlanacaktı. Başbakan’ın konuşmasından heyecanlanan medya, o akşam ve ertesi gün, alt gelir grubunun konut sorununu neredeyse çözülmüş gibi aktardı.
Başbakan salondan ayrıldıktan sonra izleyici sayısı yarıya indi. Katılanların çoğunun, Başbakanı görmek ya da Başbakana görünmek için gelmiş oldukları anlaşılıyordu.
TOKİ’nin ve belediye başkanlarının, konut uygulamaları ve kentsel dönüşüm konularında sundukları filmler ve verdikleri bilgiler, idarelerin bütün girişimlerinde soruna daha çok parasal ve sayısal olarak yaklaştıklarını, işin toplumsal yönleri ile, yaşanabilir çevre ve mimari boyutlarını pek dikkate almadıklarını ortaya koyuyordu.
Öte yandan, dünyada alt gelir gruplarının konut sorununu çözebilmiş hiçbir ülkenin bulunmadığına dikkat çeken kimi konuşmacılar, Başbakan ve TOKİ tarafından yapılan açıklamalardan tatmin olmamış görünüyorlardı. Orta gelir gruplarının konut sorunları çözülemezken alt gelir grubununki nasıl çözülecekti?. Bu alandaki çok ciddi parasal kaynak sorunu nasıl aşılacaktı? Yine de bu konuyu ele alıp üzerinde fikir üretmek doğru bir yaklaşımdı.

Tarabya Oteli Satıldı; Çelik Palas Sırada
Emekli Sandığı otellerinden Tarabya Oteli de satıldı. Şimdi otel veya rezidans olacakmış. Daha önce yazmıştım. Rezidans, başka bir anlam yüklenmiyorsa, apartotelin kibarcası (!) Gayrimenkul dilinde, “turizm bölgesi imar izniyle turistik tesis gibi yapılıp, daire daire satılabilme ayrıcalığına sahip apartman” anlamına geliyor. Turistik tesis olma ayrıcalığından yararlanarak yapılmış olan ve devboyutuyla Tarabya Koyu’nun ölçeğini mahveden otel, haber doğruysa, şimdi belki de apartman olacak.
Haziran ayı içinde de, yine Emekli Sandığı’na ait Bursa Çelik Palas Oteli, Özelleştirme İdaresi Başkanlığınca artırma yoluyla satılacak. Bakalım Çelik Palas, otel olarak mı kalacak, rezidansa mı dönüşecek?

1. Özlem Güvemli; Cumhuriyet, 10 Nisan 2006.
2. Semih Tezcan; “İstanbul’u Hayal Kurtarmaz”, Radikal gazetesi, s.114, Nisan 2006.
3. Çeşitli uzmanların görüşleri için bkz. “İstanbul’a Kazık Tünelleri”, Radikal gazetesi, 1 Mart 2006.