Askeri dönemden sonra seçilen ilk cumhurbaşkanı 1985 yılında göreve başlamadan ölünce, yardımcısı José Sarney, başkan oldu. Anlatılanlara göre, Sarney, yönetimi liberal bir programla ve büyük projelerle göreve başlar. Brezilyalıların refahının, dış borçlardan daha önemli olduğunu ileri sürerek, hedefin sosyal adalet olduğunu ilan eder. Bilinen kişilerle dolu olduğu için, yeni cumhuriyet kuşkuyla karşılanır ve söylenenlere çok az kişi inanır. Fakat Sarney, 1964’ ten beri generaller yönetimince göz ardı edilmiş olan tarım reformunu canlandırır.1986 yılının Şubat ayında da enflasyonist gidişe karşı sürpriz şeklinde çıkardığı bir kararnameyle yeni bir ekonomik önlemler paketini uygulamaya koyar.

“Cruzado planı” adı verilen bu planla Brezilya’nın o güne kadar yürürlükte olan para birimi cruzeirodan üç sıfır atılır ve böylece yeni para birimi cruzado doğar. Fiyatlar ve ücretler dondurulur, Brezilya’da ilk kez uygulanan işsizliğe karşı önlem programı başlatılır.

Brezilyalılar bu çabada başkanlarını desteklerler. Piyasada fiyat denetimi başlatılır. Haksız fiyat yükseltenler hapse atılır. Brezilyalılar için yeni bir umut dönemi başlamıştır.

Ancak… Ancak 1986 sonundan itibaren “Cruzado planı”ndaki yeni bazı düzenlemelerle yeni bir aşamaya gelinmiştir. Ürünlerine her yıl daha yüksek fiyatlar almaya alışmış olan tarım kesimi frene basmıştır. Talep, arzı çok aşınca da, süpermarketlerde yumurta almak için bile uzun kuyruklar oluşmakta, Brezilya, et ithal etmek zorunda kalmaktadır.

Yönetim, piyasadaki darlık daha da artınca bazı fiyatları arttırmak gereği duyar. Bu kez de öfkeli kalabalıklar protesto için başkent Brasilla’ ya doğru yürümeye başlar. Bu dönem içinde 1986’ de enflasyon, “Cruzado planı” ndan bugün geriye kalan nedir? Daha sonraları başarının geçici olduğu görülmüş, enflasyon 1987’de yüzde 366’ya, 1988’ de ise yüzde 1400’ e yükselmiştir.

KİRALAR ÜÇ AYDA ARTIYOR

Üzerinden üç sıfır silinen cruzerio banknotları bugün hâlâ dolaşımda (tedavülde). Eski bankanotların üzerinde bir kaşe basmışlar, böylece 100 bin cruzerio, 100 cruzado olmuş. Üç sıfır atılmasının yararı, gördüğümüz kadarıyla yalnızca hesaplamaları kolaylaştırmakla kalmış, belki bir süre için de halka moral vermiş. Ayrıca cruzado birimiyle de banknotlar basmışlar.

Bugün fiyatlar serbest ve hemen her gün değişiyor, ücretler ve kiralar bir endekse bağlanmış olarak sık sık değişiyor. Enflasyon doludizgin giderek, yüzde 1500’e dayanmış. Cruzadonun değeri yok.

Bunun günlük yaşama yansıması ise çok ilginç. Para öylesine hızla aşınıyor ki, daha büyük kupürlerde yeni banknotlar basmaya bile yetişmiyorlar. Dolaşımda en çok 1000’lik ve 500’ lük cruzadoluk kupürler var. Bunlarla alışveriş yapmak için tomarla para taşımak gerek. Örneğin bir lokantada hesap ödemek için desteyle para veriyorsunuz. Hele otel hesabınızı öderken yüzlük desteler halinde verdiğiniz paraları bazen sayma gereğini dahi duymadan, eziklikle “bir sürü kâğıt” diyerek alıp, faturanızı uzatıyorlar.

Mağazaların pek çoğunda mallar üzerinde etiket görmüyorsanız, satıcılar bile fiyatları bilmiyorlar ve ellerindeki dosyalarda bulunan, bilgisayardan çıkmış günlük listelere göre kod numaralarından bularak, söylüyorlar. Ayın ilk günleri ücretini alan herkes, fiyatların sıçramasından hemen önce mağazalara koşuyor.

Varlıklı Brezilyalılar bile ekonomik ve toplumsal durumdan kuşku duyuyorlar. İkisi de inşaat mühendisi olan bir çiftin sahip oldukları Rio Design Center’ı geziyoruz. Daha çok iç mimari ile ilgili malzemelerle dizayn ürünlerinin dükkanlar halinde sergilenip, satıldığı bir yer. Dükkânları kiraya vermişler. Endekse göre her üç ayda bir değişen bir kira sistemleri varmış. Bir de satıştan pay alıyorlarmış. Ancak kiracılar, kendilerini enflasyon ve vergiden korumak, kirayı da daha az ödemek için satışı daha az göstermenin bir yolunu buluyorlarmış. Mühendis çift, yıllarca müteahhitlik yapmışlar. “Rio’da 200 kadar bina inşa edip, sattık” diyorlar. Brezilya’nın içinde bulunduğu ekonomik koşulların artık bina yapıp, satma işine elvermediğinden yakınıyorlar. “Aylık enflasyon yaklaşık yüzde 25-30, sınıflar arasında çok büyük farklar var. Bunun böyle gitmeyeceğinden, bir gün sosyal patlama olacağından korkuyoruz” diyorlar. “Askerler zamanında durum nasıldı?” diyorum. “Biraz daha iyiydi” diye yanıtlıyorlar. “Ama unutmayın ki, askerlerin yönettiği pek çok Latin Amerika ülkesinde durum daha da feci” diye ekliyorlar.

1988’de yeni bir anayasa yapılmış. Yabancı yatırımların artmasını istiyorlar. Anayasa değişince, şimdi her şeyin değişeceğini sanıyorlar ve buna yeni bir umut ışığı gibi bakıyorlar. Kasım ayında yapılan yerel seçimlerde sol partiler önemli başarılar kazanmışlar. Nitekim 14 milyon nüfuslu Sao Paolo’da belediye başkanlığını İşçi Partisi adayı, kararlı bir Markist olan Bayan Luiza Erundina de Souza kazanmış. Siyasal gözlemciler, ekonomik sıkıntılar nedeniyle halkın genelde sola kaydığı yorumunu getiriyorlar ancak, bazı Brezilyalıların politikacılar için yorumu değişik: “ Bunlar seçilinceye dek solcudurlar, sonra kapitalist olurlar.”

BUGÜN

Ocak ayı içinde Brezilya’ da yeni bir ekonomik plan uygulama alanına kondu. Gücünü geniş yetkilerle donatmış bir başkanlık sisteminden alan Cumhurbaşkanı José Sarney, aynı yemeği 3 yıl sonra ikinci kez ısıtıp, sofraya getiriyor. Bu kez “Yaz Planı” adını alan ekonomik önlemler paketine göre yine temel gıda maddelerinin fiyatları ile bir endekse bağlı olarak sürekli yükseltilmekte olan ücretler donduruldu. 27 bakanlıktan altısı kaydırıldı. 60 bin kamu görevlisinin işine son verilecek. Cruzadonun değeri dolar karşısında yüzde 16.4 düşürüldü. Paradan üç “sıfır” atılarak, yeni bir para birimi “cruzados/novos” yaratıldı. Böylece 3 yıllık bir süre içinde Brezilya parasından “sıfır” atılmış oluyor. Başka bir deyişle, Brezilya parası, enflasyonist gidiş sonucunda 1 milyon kez değer yitirmiş olacak.

Şimdi Başkan Sarney, aldığı ekonomik önlemlerin, 15 Kasım’da yapılacak olan başkanlık seçiminden önce meyvelerini vermesini bekliyor.

Bütün bu yaşanan olaylar zincirinden, anlatılanlardan çıkarılacak ciddi dersler vardır diye düşünüyorum.