Geçen yıl Cumhuriyet’in kuruluşunun 75. yıldönümünü kutladık; bu yıl da Osmanlı Devleti’nin kuruluşunun 700. yıldönümünü kutluyoruz. Cumhuriyet kutlamalarının merkezinde Atatürk vardı; Osmanlı’da ise kimse Mimar Sinan’ı anmadan geçemiyor. Bu anmaların, geçmişe bakarken günü ve geleceği değerlendirmemiz bakımından da iyi bir fırsat oluşturduğu kuşkusuz. Şimdi bu çerçevede günümüz mimarlık ortamındaki oluşumlara biraz göz atalım. İrdelemeye, bugünkü mimarlığımıza karşı en büyük tehlikeyi oluşturan “yabancılaşma” ve “yabancılara teslimiyet” ile başlayabiliriz. Konuyu somutlaştırmak için, halen yabancı mimarlar tarafından İstanbul’da gerçekleştirilmekte olan yapılarla işe başlayalım:

– Galatasaray Ali Sami Yen Stadyumu (Mecidiyeköy)
– İstanbul Olimpiyat Stadı
– İstanbul Atatürk Havalimanı yeni tesisleri (Yeşilköy)
– Şişli Ticaret Merkezi
– Etiler İş ve Ticaret Merkezi
– Alkent İstanbul 2000
– Kemer Country (Kemerburgaz)
– İş Bankası gökdelenleri (Levent)
– İstanbul Kültür ve Sanat Vakfı Konser Salonu (Maslak)
– Oyakbank İstanbul
– Sabancı Üniversitesi (Tuzla)
– Koç Üniversitesi (Sarıyer)
– Yapı Kredi Operasyon Merkezi (Gebze)

Sunulan bu listenin şu anda İstanbul’da yabancılar marifetiyle yapılmakta olan yapıların tümünü kapsamadığı kesin. Bunlar bir çırpıda aklımıza geliverenler. Sabancı Gökdelenleri ile Swissôtel de yine yabancıların gerçekleştirdikleri yapılar arasında. Ceylan Intercontinental’in ve The Marmara Oteli’nin iç düzenlemeleri de öyle..

İstanbul’da şu anda Türk mimarların yapmakta olduğu, yukarıdakilerin boyutlarında kaç yapı vardır dersiniz?..

ABD’de yayınlanan Interiors dergisinin Ekim 1998 sayısında yer alan, 40 çokuluslu tasarım firması arasında yapılmış bir ankete göre, Türkiye, gelişmekte olan en iyi pazar hedeflerinden biri olarak görülüyor.

İşte böylece, günümüzde Türkiye yeniden bir yabancı mimar sendromu yaşıyor. “Yeniden” diyorum çünkü Osmanlı’nın son dönemlerinde ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında da yine benzer doğrultuda bir yabancı mimar egemenliği yaşanmıştı. Ne var ki o dönemde Türkiye’deki mimar sayısı çok sınırlıydı. Bugünkü mimar ordusuyla Türkiye’nin yabancı mimarlara bir sendrom boyutunda gereksinme duyabileceğini söylemek olanaklı değildir.

Bugünün Türkiye’sinde mimarlıkta yaşananlar, öteki alanlarda yaşananların bir uzantısı ya da benzeridir. Yabancı mallarına, yabancı dillerde eğitime, yabancı müziğe, yabancı olan her şeye duyulan hayranlık ve tutku, yapı yaptıranları da aynı akımın içine soktu..

Bu akımın örneklerinden biri, eski Sheraton otelinin Ceylan Intercontinental’e dönüştürülmesi evresinde yaşandı. Yabancıların yaptıkları yeni iç düzenlemeye ilişkin olarak özgün binanın mimarlarından Hande Suher şunları söylüyor:
“Mekân düzenlemeleri binanın bütünleyici parçası değil, bina ile bütünleşemiyor, binanın dış ve içi ayrı dilden konuşuyor…” “Zamanlar değişiyor. 1959 yılında Türk mimarlar yarışmayı kazandı diye övünüldü, 1975 yılında Türk mimarlar, Türk mühendisler, Türk uygulayıcılar, Türk girişimcilerin yapıtıdır, sermayesi yerlidir, kullanılan malzemeler yerlidir diye övünüldü. 1996 yılında da, ithal malı malzeme kullanıldı, İngiliz mimar yaptı, 45 milyon dolar harcandı diye övünülüyor”(1).

İşte böylece, mimarlığımız yabancılara emanet.. Bakalım sıra, yabancı hukukçulara, yabancı avukat, hakim ve savcılara, yabancı polislere ne zaman gelecek?(3). Yabancıdan bu hizmetleri almak, yabancıdan otomobil almaya benzemez. Bu, bizi kültürel kimlik çıkmazına sürükler.

Yukarıda da belirttiğimiz gibi, Cumhuriyet’in ilk yıllarında yerli mimar sayısı çok azdı Türkiye’de.. Oysa, savaştan çıkmış ülkede çok yoğun bir yapılaşma gereksinmesi vardı. Ayrıca, genç Cumhuriyet’in özellikle de Ankara’nın yeniden yapılanması gerekiyordu. O dönemde çaresiz olarak yabancı mimarlardan medet umuldu.
Avrupa’yı çürütmeye başlayan Nazi baskısı da Avrupalı mimarların göçünü Türkiye açısından kolaylaştırıyordu. 1927’den başlayarak pek çok Avrupalı mimar, gelip Türkiye’ye yerleşerek eğitimci ya da uygulayıcı olarak çalıştılar (4).

Bugünkü Türkiye’nin durumu pek çok alanda olduğu gibi mimarlıkta da nitelik ve nicelik açısından, o dönemden çok farklıdır ve yukarıdaki olumsuz koşullardan uzaktır. Türkiye bugün 30 bin mimar, yaklaşık 7000 mimarlık öğrencisi, nitelikleri tartışılabilir olmakla birlikte 22 mimarlık okuluyla bir güce sahiptir. Yurtta var olan büyük bir mimarlık gücüne karşın mimarlığımız yeniden yabancıların ellerine teslim edilmiş durumda. Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki tutumla bugün arasında, gözardı edilemeyecek başka bir fark daha var: O yıllarda gelen mimarlar Türkiye’ye yerleşerek, içinde bulundukları ortamı ve kültürel koşulları iyi kötü soluyarak proje üretiyorlardı. Pek çoğu sığınmacı statüsünde olduğu için bu, biraz da zorunluluktu. Şimdikiler öyle değil; gerektikçe günübirlik gelerek, çoğu kez uzaktan kumanda yöntemiyle, “müşteri”ye (4) ya da yerel çizimcilerine proje ulaştırıyorlar.

“Küreselleşme çağında yabancıların gelip Türkiye’de çalışmaları doğaldır” diyenler çıkabilir. Küreselleşme yalnızca gelişmiş ülkeler çıkarına işleyen bir Batı yanıltmacasıdır. Turist olarak bile vize engelini aşmak zorunda olan meslek adamlarımıza, küreselleşmenin bayraktarı olan ülkelerin kapıları çalışma olanakları bakımından tümüyle kapalıdır.

Emperyalizm yalnızca topla tüfekle gelmez. Gelirken, “geliyorum” da demez. Müzikle, dille, eğitimle, örnekte görüldüğü gibi mimarlıkla da gelir. Ve bu, kültür emperyalizmidir. Kültür emperyalizmine çanak tutanların çoğu, nedense milli değerler konusunda herkesten daha duyarlı olduklarını ileri süren, milliyetçilik konusunda kimseye söz bırakmayan kişiler ya da kurumlardır…

Onlara sormak gerekiyor: Türkiye’nin mimarlığı yabancıların elinde mi biçimlenecek?

(1) H. Suher, “Bir Otelin Yaşam Öyküsü”, YAPI 181, Aralık 1996, s. 116.
(2) A. Güçlü, “Diyalog”, MİLLİYET, 3 Şubat 1999.
(3) Yabancı avukat konusundaki ilk girişim Apo için Hollandalılarca yapıldı ve neyse ki püskürtüldü.
(4) Bizde “mal sahibi” ya da “işveren”.