Geçtiğimiz ayın çok tartışılan konularından biri, Başbakan Tayyip Erdoğan‘ın, İstanbul’a girişte vize uygulanması ve yine İstanbul’da otomobil sayısının dondurulması yolundaki sözleri oldu. Başbakan bu önerileri İstanbul’un içinden çıkılamaz hale gelmiş olan ulaşım sorunlarının çözümü için gerekli önlemler olarak dile getiriyordu. Daha 1995’te İstanbul Belediye Başkanı iken de konuyu gündeme getirdiğini belirtip, “o zaman beni topa tutmuşlardı” diye ekliyordu. Bu kez de öyle oldu, tepkiler gelmekte gecikmedi. Uygulanması hiç de olanaklı görünmeyen bu önerileri Başbakan acaba, Türkiye’yi sıkıştıran uluslararası sorunları gözden uzak tutmak ve yeni bir gündem oluşturmak için mi ortaya atmıştı?
Taşradan İstanbul’a gelecek olanlara vize nasıl uygulanacaktı? İstanbul’un giriş kapıları mı vardı? Denetim pratikte nasıl yapılacaktı? Trenlerde, vapurlarda, havalimanlarında, otobüs terminallerinde ya da Taksim, Beyazıt, Aksaray, Mecidiyeköy meydanlarında pasaport denetimiyle mi? Ayrıca, işin ciddi bir demokrasi ve insan hakları boyutu vardı. Bekir Coşkun soruyordu: “Siz Anadolu halkını İstanbul’a sokmak istemezken AB’ye nasıl bizi alın dersiniz?” (1).
Plaka kısıtlamasına gelince… Bunun da gerçekleştirilmesinin hiç kolay olmayacağı biliniyor. Bugün, var olan taksi plakası kısıtlaması uygulamasının soruna çözüm olmadığı, hattâ ciddi bir spekülasyon aracı haline geldiği ortada. Başbakan’ın sözleri üzerine, görüşlerine başvurulan otomobil üreticileri, bu söylemin uzun vadede bir çözüm oluşturamayacağını ancak kısa vadede satışları patlatma yolunda bir etkisi olabileceğini belirttiler. Ayrıca, bugün Avrupa’da 1000 kişiye düşen otomobil sayısının 400-450, İstanbul’da 110 olduğu ve bunun artmasının yasaklama yoluyla engellenemeyeceği düşünülürse…
İstanbul’un nüfus baskısıyla bunalması yalnızca bugünün sorunu değildir. Tarihte de kimi bunalımlar yaşanmıştır. Örneğin, 16.yüzyıl sonundan başlayarak İstanbul, yüksek nüfus baskılarıyla karşı karşıyadır. Suraiya Faroqhi bu olguyu şöyle anlatır: “16. yüzyıl sonu ve 17. yüzyıl başından itibaren Osmanlı idaresi İstanbul’a göç edenlerin sayısını sınırlandırmaya çalıştı. Mahalleler az-çok düzenli biçimde denetlenerek, iyi hallerini kanıtlamaya hazır kefil bulamayan göçmenler aranırdı. Başkente resmi işleri için gelecek insanların sayısı sınırlandırıldı. 18. yüzyılda İstanbul’a giden bellibaşlı yollar engellerle kapatıldı. Bütün bu önlemlerin etkisi çok sınırlı kaldı. Göçmenlerin bir kısmı yakalanarak geri gönderildi, ama çoğunluğu kalmayı başardı” (2). Görüldüğü gibi o dönemde bile polisiye önlemlerle başarı sağlanamamış. Başbakan’ın on yıl önce dile getirdiği, uygulanma olanağı bulunmayan önerileri yeniden ısrarla gündeme taşıması kendisinin kolay kolay değişmeyeceğini ortaya koyan ilginç bir gösterge olarak kabul edilebilir.
Gelelim gerçeklere… İstanbul’da ulaşım sorunları son aylarda neredeyse çözümsüz hale geldi. Bugün 2.450.000 olan İstanbul’daki araç sayısına her gün 650 yeni araç ekleniyor. Buna karşılık, önlem adı altında yapılan uygulamalarla karmaşa giderek artıyor. Uygulamalar yapılması gerekenin, sağlıklı önlemlerin ters doğrultusunda. Bunları sırasıyla gözden geçirmekte yarar var.
Nüfus planlaması sürekli olarak gözardı ediliyor. Zaman zaman kimi bakanların nüfus artışını yüreklendiren söylem ve eylemleri görülüyor. Nüfus patlamasının yalnızca İstanbul için değil, bütün ülke için ciddi bir sorun oluşturduğu iktidar çevrelerince hâlâ anlaşılmamış gibi görünüyor. Başta işsizlik ve yoksulluk sorunları olmak üzere, gelir dağılımı bozukluğu, eğitim, sağlık gerekliliklerinin karşılanamaması olguları, anarşiyi ve terörü de besleyen aşırı nüfus artışının getirdiği çözümsüz sorunlardır. Şehirlere yoğun göç ve onun getirdiği yerleşim ve ulaşım sıkışıklığı da yine nüfus patlamasıyla ilişkilidir.
Plansızlık sürüp gidiyor. Türkiye plansızlık sorununu bir türlü aşamadı. Yapılan imar planları çoğu kez, gelişmelere yetişemiyor ve yerleşmeler, yapılaşmalar kendi kendine oluştuktan sonra arkadan geliyor. Bu nedenle de, planların uygulanmasına olanak kalmıyor. Uygulanabilecek nitelikteki planlar bile yoruma açık belgeler gibi görülüyor ve çoğu kez imar rantına hizmet edecek çıkarlar doğrultusunda çekiştirilerek hırpalanıyor. Plan değişiklikleri yapıları yoğunlaştırıp yükselttiği gibi bir yandan da sürekli olarak yeşilin, tarım alanlarının ve ormanın azalmasına, su havzalarının yitirilmesine yol açıyor.
Ankara’nın planlanması için çağırılan dönemin ünlü şehir mimarı Prof. Hermann Jansen‘in Atatürk‘e söylediği belirtilen sözler özellikle son zamanlarda tanığı olduğumuz uygulamalar karşısında daha önemli bir anlam kazanıyor: “Bu planı uygulayacak kadar gücünüz var mı?” Bu sözler plan fikrine sonuna kadar inanan güçlü Atatürk‘e söylenmişti. Daha sonra, plan fikrine inanmayan iktidarların, yürürlükteki planları bir yana bırakıp kendi bildiklerince uygulamalara yönelmeleri, son zamanlarda doruğa çıktı. Bugünlerde başta İstanbul olmak üzere birçok şehrimizde yaşadığımız noktasal uygulama örnekleri bu ilkesizliğin sonucudur. Hedef artık, imar planı değişiklikleriyle arsanın artan değerinin paylaşılmasıdır. Haydarpaşa, Galataport, Levent’teki Dubai Kuleleri arsası, Zincirlikuyu’daki Karayolları arsası gibi kamu arsaları için yapılan plan değişikliklerinin görünür gerekçeleri, kamu arsalarının değerlerinin imar yoluyla artırılması ve satılarak hazineye girdi sağlanmasıdır. 
Plan değişiklikleri bazen de satışın ardından yapılmaktadır. Özel kişi ya da kuruluşlara ait arsalardaki plan değişiklerinde kamu yararı söz konusu değildir. Arsanın artan değeri, doğal ki arsa sahibinin olacaktır. İşte Renault, Levent’te yıllar önce edindiği arsasını yüksek yapılaşma yoğunluklu yeni imar durumuyla 45 milyon Avro’dan başlayan bir bedelle artırmaya çıkardığını boy boy gazete ilanlarıyla duyuruyor.

Notlar
1 Coşkun, B., Hürriyet Gazetesi, 16.1.2007.
2 Faroqhi, Suraiya, Osmanlı’da Kentler ve Kentliler, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 3. Baskı, İstanbul 2000, S. 328.