Kentleşme olgusu İstanbul için yeni değil. İstanbul, tarihi boyunca göçlere sahne olmuş. Fetih’ten önce Bizans İmparatoru’nun emriyle, askeri amaçla yaptırılmış olan sayıma göre, “kraliçe şehir”in nüfusu 35 bin kadardı. Oysa 1204 Latin istilası öncesinde Konstantinopolis nüfusu kimi tahminlere göre 800 bin-1 milyon arasındaydı. 1203 Haziran’ında 4. Haçlı ordusu İstanbul’u gördüğünde kentin güzelliğine, büyüklüğüne, gücüne ve zenginliğine hayran kalmıştı. Kentin yaklaşık 60 yıllık bir sürede Latinlerce tahribi, sistemli bir şekilde yağmalanması ve sürdürdükleri kaba saba yönetimi insanların kaçmalarına ve Konstantinopolis’in adeta boşalmış bir hayalet şehir haline gelmesine yol açmıştı.

1261 – 1453 arasında şehir, İtalyan emperyalizminin boyunduruğu altında yürekleracısı bir yaşam sürdürür. 1403’te, İspanyol elçisi Clavijo, Bizans’ı anlatırken, büyük bir köye dönüşmüş bir harabe kentten söz eder.

Fetihten sonra 2. Mehmet yeni payitahta eski zenginliğini ve görkemini kazandırmak üzere nüfusu artırma çabalarına girişir. Taşraya sığınmış soylu Bizans aileleri başkente dönmeye özendirilir. Ganimet nedeniyle hapse atılmış suçlular bağışlanarak hattâ, bir süre için vergiden muaf tutularak Fener’e yerleşmeleri sağlanır.

Fatih, eyalet valilerine, Rumeli ve Anadolu’dan 4000 ailenin ikna ya da sürgün yoluyla başkente gönderilmelerini emreder ve terk edilmiş boş evlerin bu ailelere tahsis edileceğini duyurur. Bunların Müslüman olmalarından çok, tercihan, tacir ve ehil zanaatçı olmaları önemlidir. Daha sonraki yıllarda Amasra’dan, Foça’dan, Trabzon’dan, Argos’tan, Karaman’dan, Midilli ve Kefe’den getirilen Hıristiyan tacir ve zanaatçı lar İstanbul’un çeşitli mahallelerine yerleştirilir. Fatih, şehri tam anlamıyla bir Osmanlı başkenti yani çokuluslu bir başkent yapmak istiyordu. Türkler, Ermeniler, Yahudiler, Slavlar, Rumlar v.d. İmparatorluğun çeşitli köşelerinden İstanbul’a akın ettiler. Çok büyük bir imar hareketine girişildi. 1477’de yapılan bir nüfus sayımı İstanbul ve Galata için (varoşlar hariç) yaklaşık toplam 100.000 rakamını gösteriyordu.

İspanyol gezgin Cristobal de Villalon’un belirttiğine göre 1550’lerde yani Kanuni Sultan Süleyman döneminde 50 bini varoşlarda olmak üzere şehirde, Galata ve Pera’da (Beyoğlu) 550 bin kişi yaşamaktaydı (1).

17. yy sonunda İstanbul nüfusunun 700 bin dolayında olduğu tahmin edilir. 17 ve 18. yy’larda giderek sıkıntı yaratan nüfus artışını önleme çabaları vardır. İstanbul’un ilk gecekonduları da yine 17. yy’da görülür. Böylece, İstanbul ancak 17. yüzyılda 1204 öncesi nüfusuna yeniden yaklaşabilmiştir.

Bütün bu nüfus rakamları tahminlere dayalıdır ve tartışmalıdır. Ancak 1520-1535 arasında 400 binlik nüfusuyla İstanbul dünyanın en kalabalık kentidir.

I. Dünya Savaşı başında, yani 1914’te nüfusu 909.978 olan (2) İstanbul’un nüfusu savaş nedeniyle yeniden azalmıştı. Bu konuda MİMAR dergisinin (sonradan ARKİTEKT) Kânunsani (Ocak) 1931 tarihli ilk sayısının başyazısında Mimar Alişanzade Sedad Hakkı’nın düşünceleri ilginçtir: “İstanbul ve Şehircilik” başlıklı yazı şöyle başlıyor: “İstanbul bu son senelerde mühim safhalar geçirdi, eski, milyonluk payitaht halinden 600.000 kişilik bir şehir vaziyetine girdi. Bu suretle hem nüfusu yarıya inmiş, hem de başlıca refah ve servetinin en büyük bir amilini kaybetmiş oldu. Fazla olarak gayet büyük yangınlar şehrin üçte birini harabetmiştir.

Memlekette umumi malî vaziyetin müşkül bir safhada olması, bittabi İstanbul şehirciliğinin serbestçe inkişafına ayrıca mani olmuştur. Bundan başka muhtelif mahallelerin çok dağınık, umumiyetle şehrin, şimdiki nüfusu için fazla büyük olması, şehircinin karşısına bazı sualler çıkarıyor: İstanbul’un hududu ne olmalı?..” (3).

“..Biraz düşünürsek anlarız ki İstanbul dev adımlar ile simasını değiştiriyor. Bu değişiklikle güzelliğini de yavaş yavaş kaybediyor dersek mübalağa etmiş olmayız…”

İstanbul’daki nüfus patlaması 1950’den sonra ülkenin tarımsal yapısındaki dönüşümler ve sanayileşmenin hız kazanmasıyla oldu. 1950’de yaklaşık 1 milyon olan nüfus, 1990’da 7 milyon 309 bine yükseldi. 22 Ekim 2000 sayımı kadük olduğu için bugünkü nüfus ne yazık ki bilinmiyor. 14 Mayıs 1950 seçimleriyle iktidara gelen Demokrat Parti’nin ekonomik ve toplumsal anlayışı da bu göç olgusuna hız kazandırıyordu. Sanayileşme ve hizmetler büyük şehirlerde gelişiyordu. Nüfusu çekenler de doğal olarak o şehirler oldular. Bu dönemde herhangi bir planlama söz konusu değildi. Her şey, Hükümetin “bırakın yapsınlar, bırakın geçsinler” anlayışı doğrultusundaydı.
“Küçük Amerika” ve “Her mahallede bir milyoner” yaratma vaatleri iç göçü hızlandırırken bundan en büyük payı, “taşı toprağı altın” İstanbul alacaktı.

Gelenlerin öncelikle barınma gereksinimi vardı. Gecekondu, kendi başının çaresine bakmaya terk edilmiş yeni gelenlerin devlet otoritesi boşluğunda buldukları bir çözümdü. Cumhuriyet İstanbul’unda ilk gecekondular Kazlıçeşme-Zeytinburnu’nda deri ve dokuma sanayisinin yakınında, demiryolu çevresinde gelişti. O tarihlerde bu gelişmenin yaygın adı, “teneke mahallesi” oldu.

Zamanla gecekondu olgusu, masumiyetini yitirerek arsa yağmasına dayalı ticari bir nitelik kazandı. Yapsat devreye girince tek katlı gecekondulara, paylaşılmak üzere katlar eklendi. Devlet yönetimindeki zayıflıktan yararlanılarak kimi zorbalarca işgal edilen Hazine arazileri parsellenerek satılmaya başlandı. Hattâ 1980 öncesinde radikal solun da devreye girmesiyle, kurtarılmış bölgeler oluştu. Başlangıçta yoksulların barınma gereksinmesine yanıt veren bir önlem sayılan “gecekondu”, artık mafya elindeydi ve masum bir olgu olmaktan çıkmıştı.

Gecekondulaşmayı, yerel yönetimlerin de göz yumma katkılarıyla gelişen kaçak yapılaşma izledi. Zamanla, kaçak yapıların yerini kaçak kentler aldı. Sultanbeyli, Dudullu, Küçükçekmece, Kâğıthane, Mahmutbey bunun örnekleridir. Gecekondu ve kaçak yapılaşma giderek, iç siyasetin rant araçları haline geldi. Büyük kentlerde kent nüfusunun yaklaşık yarısı gecekondularda yaşadığı için seçimlerde gecekondu oyları egemendi artık. Böylece gecekondu, politikacı ile işgalci arasında uzlaşmaya ve oya dayalı bir kirli alışverişe dönüştü. Gecekondular ve kaçak yapılara ilişkin olarak çıkarılmış olan bunca af yasası bu kirli uzlaşmanın belgeleridir.

Bütün bunlar başıboş, yasadışı uygulamalarla başta İstanbul olmak üzere bütün şehirlere yapılmış kötülüklerdir. Bir de yasalara sözüm ona uydurularak yapılanlar var. Örneğin, Hükümet ya da yerel yönetimlerin uygulamaları.. Turizm bölgeleri.. Yapılaşma yoğunluğunu artırıcı mevzii imar planı değişiklikleri.. Gerekli gereksiz kat ilaveleri..

Oysa, Cumhuriyet’in ilk yıllarında, plan fikri egemendi. İstanbul planlaması için 1933’te Alman şehircilik uzmanı Prof. H. Ehlgötz, 1936’da Fransız Prof. Henri Prost getirilmişti. 1950 öncesinde, İstanbul’da, Vali ve Belediye Başkanı Lütfi Kırdar dönemindeki, Prost planına dayalı tutarlı düzenlemelerden kısa bir süre sonra, 1955’ten itibaren Başbakan Adnan Menderes’in tutkulu imar hareketleri başladı ve İstanbul’un altını üstüne getirdi. Bunlar Baron Haussmann (4) özentisiyle başlatılmış, şehrin dokusunu tahrip eden, daha çok trafik sorunlarının çözülmesine yönelik, plansız programsız yollar açılmasına ya da mevcut yolların genişletilmesine dayalı uygulamalardı. Sirkeci-Ataköy sahil yolu, Vatan ve Millet Caddeleri, Barbaros Bulvarı, Aksaray Meydanı, Dolmabahçe-Karaköy arası, Salıpazarı liman tesisleri bu döneme damgasını vuran, hattâ ekonomik çöküşe neden olan uygulamalardır. 1958’de İtalyan Prof. Luigi Piccinato’nun İstanbul planlamasının başına getirilmesi de başıboş gidişi durduramamıştır.

Sonraki operasyonel dalga, Bedrettin Dalan’ın İstanbul Belediye Başkanlığı döneminde görüldü. 1983’te iktidara gelen ANAP’ın Belediye Başkanı olarak 12 Eylül cunta yönetiminden de aldığı destek ve güçle, İstanbul’u yeni Hong Kong yapma heveslisi, vizyon sahibi (!) Dalan, çoğu kez yasaları zorlayarak, hattâ delerek, Haliç’i dümdüz etmesiyle, Boğaziçi ve Haliç kıyı yollarıyla, Tarlabaşı yıkımlarıyla, Beton canavar olarak anılan ve sonradan 16 katı yıkılan Park Otel, Gökkafes (Süzer Plaza), Swissôtel, Conrad Oteli ve Levent-Maslak gökdelenleri ile göze battı. Yine Dalan’ın izin verdiği kimi ucube gökdelenler bugün de kötü sürprizler olarak ortaya çıkmakta..

Bu arada, belediyelerin yetki ve denetiminden kaçırılarak Bakanlar Kurulu kararıyla Turizm Bölgesi ilan edilen kimi arsalara ayrıcalıklı yoğun imar durumları verilmesi de İstanbul’a indirilen yeni bir darbe oldu. Korunması gerekli yapıların yağması da, harika formül (!) yap-işlet-devret uygulamalarıyla sürmekte.

Yağmalama ülke çapında sürerken bundan en çok zarar gören İstanbul olmuştur. Siyasal yönetimlerin plan fikrine olan inançsızlıkları, tek tük planlama girişimlerini de sonuçsuz bırakmıştır. 1960 sonrasındaki planlı kalkınma döneminde bile plan, yalnızca ekonomik ve sosyal boyutlarıyla ele alınmış, üçüncü ayak olan ülke çapındaki yerleşme planlaması, fiziksel planlama göz ardı edilmiştir. Bu dönemde başlatılan iyi niyetli bölge planlama ve nâzım plan çalışmaları da 1980’den sonra tümüyle yok edilmiştir. Yine 1980 sonrasında, Türkiye’nin yerleşme ve şehircilik konularından sorumlu bakanlık olan İmar ve İskân Bakanlığı, Bayındırlık Bakanlığı bünyesine aktarılarak orada eritilmiş, planlama konuları da yerel yönetimlerin yetersiz teknik kadrolarına ve eğitilmemiş siyasal takımlarına terk edilmiştir.

Sonuç, kentlerin geleceğini oluşturacak arazilerin yağması, çarpık yapılaşmayla kentlerin tahribi; tarihsel, kültürel, doğal değerlerin yok edilmesidir.

Kırsal alandan kente gelenlerin kentlileşememeleri nedeniyle kültürel ve toplumsal aşınım, siyasal yozlaşma… Köy kültürünün kente egemen olmasıyla, kentlerin köyleşmesi..

“Bize plan değil, pilav lazım” diyen politikacıların başbakan olabildiği bir ülkede sonuç herhalde bugün ulaşılandan farklı olamazdı. Plan, düzenin aracıdır. “Plan” ve “Anarşi” çatışan kavramlardır. Bir ülkede anarşi varsa, bu, insan eliyle yaratılan çevreye de, mimarlığa da yansır. Anarşik yapılaşma ülkedeki anarşinin ürünüdür. Borç batağıyla içine düştüğümüz ekonomik bunalım da aynı kargaşanın sonucudur. Politikacıların son zamanlarda ekonomide su yüzüne çıkan tutarsızlıkları, yerleşme ve imar konularında yıllar önce ortaya çıkmıştı ve o tarihlerden beri ne yazık ki kesintisiz sürüyor.

Şimdi, ekonomik bunalımdan çıkmanın araçlarından biri olarak, Hazine arsalarının, üzerlerindeki işgalcilere satılması Hükümet’in programında en önemli finansman kaynağı olarak yer alıyor. Erbakan-Çiller (Refah-DYP) koalisyonunun 1996’da açıkladıkları kaynak paketindeki, “gecekondulara paralı affın” bir benzeridir bu. Getirilmek istenen, “bedelli gecekondu ve imar affı” dır.

Bedelli imar affıyla, yasal olmayan yerleşmelere, mafya işi arazi talanına yasallık kazandırılmış ve yasaya saygılı kişilerin hakları, yasaları çiğnemiş kişilere devredilmiş olacak. Bu arazilerin ileride yaşam kalitesini yükseltmek amacıyla rasyonel bir şekilde şehirlere katılması olanağı tümüyle yitirilecektir. Ya üzerlerindeki yapıların kalitesi?. Gecekondunun teknik kalitesi, içinde yaşayanları olası bir deprem afetinden ne kadar koruyabilecektir?

Böylece, yasalara aykırı, ahlaki olmayan davranışları ödüllendirerek, zaten eğitemediğimiz, kafalarını dogmalarla, hurafelerle doldurduğumuz genç kuşaklara bir de bu yoldan kötü örnek olacağız. Ve yeni yağmaları özendireceğiz.

* Bu yazıdaki konuya ilişkin olarak ayrıca bkz. Doğan Hasol; “Yağma Var”, YEM Yayın, 1997.
1. Bkz. Dimitri Kitsikis; “L’Empire Ottoman, Que sais-je?”, Presses Universitaires de France, s.78-80, Paris, 1994.
2. “Osmanlı İmparatorluğu’nun ve Türkiye’nin Nüfusu 1500-1927”, DİE Tarihi İstatistikler Dizisi.
3. Bugünlerde üzerinde çalışılan, “Yaşanabilir Bir İstanbul İçin Yeni Bir Yönetim Modeli Geliştirme Projesi” yürütücüleri de aynı soruyu soruyorlar: “İstanbul Neresidir?”
4. Georges-Eugène Haussmann, Otoriter rejime dayalı İmparator III Napoleon döneminin Seine Valisi. 1853-70 arasında Paris’in imarını yönetti (Bkz. D.Hasol, Bir Başka Koruma Örneği: Paris,Yapı 187, Haziran 1997).