Mimarlık, İçmimarlık, Peyzaj Mimarlığı, Kentsel Planlama ve Kentsel Tasarım Karmaşası
Şu sıralarda mimarlık ve yakın meslek dalları arasında bir belirsizlik, hattâ kargaşa var:
Mimarlık, içmimarlık, peyzaj mimarlığı, kentsel planlama ve kentsel tasarım arasında… Değişik yorumlar, yalnızca meslek odalarını karşı karşıya getirmekle kalmıyor, kimi eğitim kurumlarını da tartışmanın içine çekiyor.

Daha önce de yazdığımız gibi (1), Odaları bünyesinde toplayan TMMOB’nin Yönetim Kurulu 12 Mart 2005 günü, Mimarlar Odası’nın hazırladığı Serbest Mimarlık Hizmetlerini Uygulama, Tescil ve Mesleki Denetim Yönetmeliğini incelemiş ve “Mimarlık Hizmetleri” başlıklı 5. maddesindeki kimi ifadeleri çıkararak kabulüne karar vermişti. Odaca hazırlanmış olan yönetmeliğin “Mimarlık Hizmetleri” başlıklı bu maddesine bakalım (altı çizili hizmetler yönetmelikten çıkarılmıştır):

“Mimarın ihtisasına, formasyonuna ve iştigal konusuna göre; müellif olarak tasarlamaya, uygulamaya, kabule, imzaya yetkili ve sorumlu olduğu mimarlık hizmet alanları şunlardır:
a) Mimari tasarım hizmetleri; Mimari proje hizmetleri, rölöve, restitüsyon, restorasyon hizmetleri, iç mekân düzenleme ve mobilya tasarımı hizmetleri, imalat projesi, mimari çevre düzenlemesi hizmetleri, kentsel tasarım hizmetleri, imar planlama çalışmaları, koruma amaçlı imar planları;
b) Mimari uygulama ve yönetimi hizmetleri; Mimari mesleki kontrollük, inşaat yönetimi, proje ve şantiye koordinasyonu ve planlaması; şantiye şefliği, saha mimarlığı; mimari fenni mesuliyet, kontrollük, yapı denetimi; geri besleme çalışmaları, kabul teslim çalışmaları;
c) Mimari danışmanlık hizmetleri; Mimari danışmanlık, müşavirlik, bilirkişilik, hakemlik, eksperlik, jüri üyeliği, raportörlük; mimari proje yönetimi, yapılabilirlik, fizibilite çalışmaları, program hazırlığı, özel araştırma ve çalışmalar, dosya hazırlığı, iş ve işlem takibi gerektiren işlerin yapılması, ihale dosyası hazırlanması, karşılaştırmalı keşif, şartname hazırlanması,
d) Mimari eğitim çalışmaları; Mimari eğitim ve öğretim çalışmaları;
e) Diğer sanatsal çalışmalar; Sanat eseri seçimi, maket çalışmaları, üç boyutlu görsel çalışmalar, animasyon ve benzeri hizmetlerdir.

Mimar ulusal ve uluslararası düzenlemelerle tanımlanacak yeni mesleki hizmet alanlarında da, bu düzenlemeler çerçevesinde hizmet verir.”

TMMOB Yönetim Kurulu’nun kararı şöyle: “Mimarlar Odası Serbest Mimarlık Hizmetlerini Uygulama, Tescil ve Mesleki Denetim Yönetmeliği’nin 5. madde a bendindeki ‘mimari iç mekân düzenleme ve donanımı tasarımı hizmetleri, mimari çevre tasarımı hizmetleri, kentsel tasarım, koruma amaçlı imar planları ve imar planlama çalışmaları’ ile b bendindeki ‘inşaat yönetimi, yapı denetimi’ ifadelerinin çıkarılarak kabulüne ve Resmi Gazete’de yayınlanması konusunda Yürütme Kurulu’na yetki verilmesine oyçokluğuyla…”

Daha önce de yazmıştım. Bu kararın anlamı şu: mimari iç mekân düzenleme ve donanımı tasarımı hizmetleri, mimari çevre tasarımı hizmetleri, kentsel tasarım, koruma amaçlı imar planları ve imar planlama çalışmaları ile inşaat yönetimi ve yapı denetimi türünden konular mimarın çalışma alanlarının dışındadır. Bunlardan son ikisini inşaat yönetimi ile yapı denetimini isterseniz bir yana bırakalım ve ötekilere bir göz atalım. Mimari iç mekân düzenleme, mimari çevre tasarımı, kentsel tasarım, koruma amaçlı imar planları mimarın görev kapsamı dışındaysa, acaba kimin görev alanı içindedir? Kimi yakın meslek dallarıyla belli konularda girişimler, gri alanlar olabilir, ama sıralanan konular, adlarından da anlaşılacağı gibi tümüyle düpedüz mimarlık konularıdır (1).

Şu anda TMMOB’nin sildiği hizmetler, yönetmelik gereği, mimarlık alanının dışına çıkarılmış bulunuyor (2).

Mimarlığın dışındaki dallar, özellikle 20. yüzyılda gelişen uzmanlık alanları. Bunlara ilişkin okulların ve meslek odalarının kuruluşu 20. yüzyılın ikinci yarısına rastlıyor. Örneğin, TMMOB içinde Şehir Plancıları Odası’nın kuruluşu 1969. İçmimarlık ve Peyzaj Mimarlığı okullarının açılışı ve odalarının kurulması ise daha sonra.

Türkiye’de kent planlaması düşüncesinin 19. yüzyıl ortalarından 20. yüzyıl ortasına kadar olan gelişimini ileriki sayfalarda İlhan Tekeli’nin kaleminden okuyacaksınız. Burada 1950’nin biraz öncesine ve sonrasına kısaca değinelim.

Güzel Sanatlar Akademisi Mimarlık bölümünde 1930’larda Ernst Egli’nin ilk Şehircilik Enstitüsü’nü kurduğu, Martin Wagner ve Celâl Esat Arseven’in şehircilik dersleri verdikleri biliniyor (3). 1939’da da Yüksek Mühendis Mektebi’nde (bugünkü İTÜ) Prof. Gustav Oelsner ile ilk şehircilik dersleri başlamıştı. Ayrıca 1950’lerde Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde Prof. Fehmi Yavuz’un başlattığı, sonradan Prof. Dr. Ruşen Keleş’in sürdürdüğü şehircilik öğretimi vardı. Oradaki öğretim, fakültenin niteliği dolayısıyla kentsel planlamanın yönetimsel ve hukuksal boyutları eksenindeydi. İstanbul’daki eğitim ise ağırlıklı olarak kentsel tasarıma dönüktü.

Şehir ve Bölge Planlama Bölümü ilk olarak 1961 yılında ODTÜ’de kuruldu. Bu okulu 1967’de İTÜ Şehircilik Enstitüsü izledi; daha sonra da İTÜ dahil birçok üniversitedeki Şehir ve Bölge Planlama Bölümleri.

İTÜ’de Şehircilik Enstitüsü kuruluncaya kadar bu daldaki öğretim elemanlarının hemen tümü mimar kökenliydi. Çeşitli yörelere ilişkin imar planları da çoğu kez İller Bankası örgütlemesiyle, şehircilik konularıyla ilgili mimarlarca yapılırdı.

Şehirlerin büyüyerek daha karmaşık hale gelmesi çeşitli uzmanlık dallarının gelişerek devreye girmesine yol açtı. Kentsel planlama, kentsel tasarım, bölge plancılığı… Aynı gelişmeler büyüyen, yükselen yapılarda da oldu. Artık, büyük yapılarda çok sayıda uzman ekiplerin görev alması söz konusudur. Mimarın yanısıra, altyapı, geoteknik, strüktür, mekanik tesisat, elektrik tesisatı mühendisleri; aydınlatma, asansör, bilgi işlem, otomasyon, bina yönetim sistemleri, cephe, can güvenliği, yangın güvenliği, yönlendirme, trafik uzmanları ile, yapının işlev ve özelliklerine göre seçilen başka danışmanlar ekibi oluşturuyor. Bu ekipte orkestra şefi mimardır. İşleri örgütler, dağıtır, toplar, eşgüdümü sağlar. Binalar da tarihte olduğu gibi hâlâ mimarlarının adlarıyla anılıyor.

Mimarlık ve İçmimarlık ilişkilerine gelince… Mimarlık mekân düzenleme sanatıdır. Bu süreç kentsel mekândan bina iç mekânına kadar uzanır. Başarılı bir mimarlık ürünü dışıyla ve içiyle bir bütündür. Ve burada mimarlık dili çok önemlidir. Mimar, yapının belli bir evresinde iç mekânı içmimara mı terk edecektir? Bu durum çok anlamlı görünmüyor.

Sınır sorununu iki eğitimi birbirinden koparma bilgiçliğini gösteren Batılı ülkeler bile çözebilmiş değiller. Onlar da hâlâ bir yandan içmimarlık, içtasarım, içdekorasyon terimlerinin içini doldurmaya

Yaşanan gelişmeleri Mimarlar Odası’nın eski başkanlarından Ahmet Sönmez’in bir yazısından aktaralım: “1990’lı yıllarda, TMMOB üyesi Şehir Plancıları Odası, İller Bankası’nı ‘ikna ederek’, planlama işleri yapacak meslek adamlarının Şehir Plancıları Odası’ndan Büro Tescil Belgesi alması gerektiğini şart olarak öne sürmüştü. Bunun anlamı; Mimarlar Odası’na kayıtlı ve ‘Planlama Karnesi’ sahibi, ‘yetkili meslek adamlarının’ planlama hizmetleri yapabilmesinin fiilen engellenmesi idi. Mimarlar, planlama hizmetlerinden dışlanmış oluyordu. Bu konuda ‘hukuki dayanak’ olarak gösterilen şey, TMMOB’nin bu konudaki tek taraflı kararıydı. TMMOB yönetimi, bütün dünyada mimarların sahip olduğu bir mesleki yetkiyi tek taraflı bir kararla mimarların elinden almaya çalışmıştı. O yıllarda, TMMOB yönetim kurulunda ‘hassas’ bir oy dengesi vardı. Mimarlar Odası bu konuda İdare Mahkemesi’ne dava açtı ve yıllar süren dava süreci sonunda bu davayı da kazandı.”

Şimdi bütün bu meslek dalları arasında, uzmanlık ve yetki sınırlarının tam olarak belirlenememesinden doğan, hattâ dava konusu olan çekişmeler var. Mimarlar Odası, hazırlayıp gönderdiği yönetmeliği değiştirerek onaylayan ve mesleğin alanını daraltan TMMOB’yi dava etti. Ayrıca, Şehir Plancıları Odası, kent planlamasını da mimarlık alanları arasında sayan yönetmeliğin iptali için Danıştay’da dava açtı. Yine Mimarlar Odası, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nca düzenlenen “Koruma Planları Yönetmeliği’ndeki, özellikle tarihsel ve geleneksel mimari dokuların bulunduğu kentsel sitlere ilişkin planlamanın mimarlık eğitimi almamış şehircilerce üstlenilmesini öngören maddenin iptali için Danıştay’da dava açtı. Bilgimiz dışında başka davalar da olabilir. Mimarlık, İçmimarlık ve Peyzaj Mimarlığı yetki ve uzmanlık sınırları arasında henüz sorun çıkmadıysa yakında çıkacaktır.

Ahmet Sönmez, gelinen durumu şöyle özetliyor: “Mimarlık mesleği TMMOB’nin sistematik çabalarıyla, yapıların 20 cm’lik dış duvarlarına hapsedilmeye çalışılmıştır. Buna göre, Mimarlar, artık söyleyecekleri sözü sadece ‘parsel ölçeğinde’ söylemelidir… Neden? Çünkü, kent ölçeğinde söylenecek sözler Şehir Plancılarına bırakılmalıdır(?!) Parsel duvarından, yapının dış duvarına kadar olan her türlü tasarım kararı Peyzaj Mimarlarına bırakılmalıdır(?!) Yapının içindeki her türlü tasarım kararıda İçmimarlara bırakılmalıdır(?!)’ ‘Peki mimarlara ne kaldı? Sadece 20 cm kalınlığındaki dış yapı duvarları.”

TMMOB bu işin doğru karar platformu olma niteliğini yitirmiş durumda. Öte yandan davalar giderek artacak gibi görünüyor. Genelde mahkemeler davaları bilirkişilerin hazırladıkları raporlara göre çözüyorlar. Bu noktada, bilirkişilerin bilgi, deneyim ve yorumları, seçilmelerindeki doğruluk payı çok kritik. Yargıçların ve bilirkişilerin işi zor. Bu nedenle bütün bu uzmanlık ve yetki sınırı belirleme uzlaşmazlıklarının yargı yoluyla çözülmesi sağlıklı bir yol gibi görünmüyor.

Amacım, bu konuları bu yazı çerçevesinde tartışmak değil, sağduyulu bir yaklaşımla tartışmaya açmak. Ülkede yeni yatırım kararları ve kentsel dönüşüm projeleri tutarsız bir şekilde doludizgin giderken bir yandan da onlara doğru yolu gösterip biçimlendirebilecek meslekler arasındaki kargaşa sürüp gidiyor. Çözümü, kanımca, yargı yoluyla değil, meslek odaları ile eğitim kurumlarının sağduyulu, önyargısız, iş paylaşımı kaygısından arınmış ortak çabalarıyla olabilir.

Yargının Mimarlığa Bakışı

Çarpık kentleşmeden, kaçak yapılardan, gecekondudan, mimarlık dışı yapılaşmalardan yakınırken son zamanlarda “mimarlık”ın haklarını daraltan kimi yasal müdahaleler gelmeye başladı. Danıştay’ın, içerlek balkonların kapatılabileceğine ilişkin kararı var… Yargıtay’ın, binanın kullanma biçiminin değişmesi durumunda telif haklarının geçerli olmayacağına ilişkin kararı var…

Danıştay’ın balkon kapamaya ilişkin 2004/13 sayılı kararı özetle şöyle: “Kat Mülkiyeti Kanunu’na göre, kat maliklerinden biri bütün kat maliklerinin rızası olmadıkça ana gayrımenkulün ortak yerlerinde, inşaat onarım ve tesisleri, değişik renkte dış badana ve boya yaptıramaz. Kendi bağımsız bölümünde ise ana yapıya zarar verecek nitelikte onarım, tesis ve değişiklik yapamaz. Gömme balkonun, alüminyum çerçeve ve cam ile kapatılması suretiyle, taban alanı dışında yeni ve fazladan bir alan kazanılmayan, çekme mesafesi ihlal edilmeyen, taşıyıcı unsurları etkilemeyen bu tür tadilatlar için, yıkım işlemi tesis edilmesi, para cezası verilmesi yasaya ve hukuka uygun değildir.”

Kısacası, içerlek balkonlar camla kapatılabilir. Binanın dış görünüm bütünlüğü, mimari kaygılar, estetik önemli değil(!)…

Yargıtay ise, Ankara’daki eski Stad Oteli’nde yapılan yenileme nedeniyle müellifin Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi’nde açtığı davada, anılan mahkemenin kararını 25 Ekim 2005 günü aynen onayladı. Karar şöyle: “… dava konusu binanın güzel sanat eseri niteliğinde olduğu, ancak, dava konusu yapının otel olması nedeniyle, binanın sağlamlığı, emniyetinin sağlanması yanında binanın kullanım alanını büyütmek ve genişletmek için de zorunlu tadilat ve değişiklikleri yapabileceği, aksi takdirde, otel olarak inşa edilmiş olan bir yapının değişen konfor ve hizmet ihtiyaçlarına cevap vermesi ve kullanımının olanaksız hale geleceği, asıl olan bu değişiklikleri içeren tadilat projesi ve uygulamasının, eserin bütünlüğünü bozmaması olduğu, bilirkişi raporunda bu değişikliklerin teker teker değerlendirildiği, ihtiyaçtan kaynaklandığı, proje ve binanın bütünlüğüne bir zarar vermediği… Sonuç olarak davacının mali ve manevi haklarının ihlal edilmediği gerekçesiyle, davanın reddine…”

Dava konusu otelde yapılan işlerin, mimari telif haklarını zedeleyip zedelemediğini bilmiyorum, ancak içtihat oluşturan kararın telif haklarının geleceğini zora soktuğu açık.

Bütün bunlar, ülkemizin mimarlık kültürü düzeyi ve yarattığı engeller konusunda yeterli fikir verebiliyor. Sorunlar bitmiyor.

1. Bkz. D. Hasol; “Mimarlığın Ne Olduğunu TMMOB de Bilmiyor”, YAPI 284, s.38, Temmuz 2005 (Not: O yazıda Oda’nın yönetmelik metni yerine TMMOB’nin onayladığı metin sunulmuş, adı da yanlış verilmiştir. Özür dileyerek düzeltirim. D.H.).
2. Serbest Mimarlar Dernekleri ile kimi mimarların dava ettikleri Yönetmelik bu yönetmeliktir.
3. Celal Esat Arseven’in 1937’de “Şehircilik” adlı bir kitap yayımladığı biliniyor.