« »
Osmanlı’ nın Tiyatroya Bakışı… Kaynak : 07.05.2012 - Cumhuriyet Gazetesi | Yazdır

İstanbul’ da Şehir Tiyatroları için Belediye ile sanatçılar arasında yeni bir kavga sürüyor.  Kavgaya Başbakan da görüşleriyle katılarak, Devlet Tiyatroları’nın da Şehir Tiyatroları’ nın da özelleştirilmesinden yana olduğunu açıkladı, hattâ bir Bakanlar Kurulu ön kararı ile ilk adımı atmış oldu.

Sanatı içlerine sindiremeyen kimi siyasetçiler sanatçıları sindirme yolunu denerler. Kısacası bu kavga ne ilktir ne de sonuncu olacaktır. Burada biraz eskilere dönerek Sultan Abdülmecid’in (1823 – 1861) yaptırdığı Dolmabahçe Sarayı Tiyatrosu örneği üzerinden Osmanlı’nın tiyatroya bakışına eğilelim.

16 yaşında tahta çıkan, 38 yaşında hayatını kaybeden ve Osmanlı Devleti’ nin son dört padişahının babası olan Sultan Abdülmecid kısa ömrüne bir de tiyatro binası sığdırmıştı. Doğal ki önemli olan, binadan çok, yenilikçi padişahın görgüsü ve anlayışı ile tiyatro,opera ve baleye bakışıydı.

İstanbul Ansiklopedisi’ ndeki bilgilerden (1) de yararlanarak, bugün artık izi bile kalmamış olan Dolmabahçe Sarayı Tiyatrosu’na bakalım. Sultan Abdülmecid’ in operaya meraklı olduğu ve ara sıra Beyoğlu’ndaki Naum Tiyatrosu’ na gittiği biliniyor. 1844’ te açılan Naum Tiyatrosu1846’ da yanmış ve Sultan Abdülmecid’ in desteğiyle onarılmış. O tiyatronun yerinde bugün Çiçek Pasajı var.

Sultan, Dolmabahçe Sarayı’nı yaptırdıktan sonra onun yakınında, Gümüşsuyu’nun saraya bakan yamacında, bir tiyatro kurmaya karar vermiş. Avrupalı iki mimarın projesine göre inşa edilen binanın iç tasarımı Paris Operası’nın dekoratörü Charles Séchan’a ait. İstanbul’da altı yıl kalacak olan Séchan daha önce de Dolmabahçe Sarayı’nda padişahın dairesinin iç düzenlemesini üstlenmiş ve bu hizmeti nedeniyle bir nişanla da ödüllendirilmiş (2).

Görkemli tiyatro salonunda, kırmızı kumaş kaplı koltuklarla döşeli bir parter ile localar, birinci katta yine localar, en üstte de saray kadınları için önü kafesli büyük bir bölüm bulunuyor. Sahne zamanın en gelişmiş araçları ile donatılmış. Tiyatroda ayrıca, diplomatik davetler için büyük bir yemek salonu var.

Devlet eliyle yaptırılmış ilk tiyatronun resmi açılış tarihi: 12 Ocak 1859. Açılışta padişahın yanı sıra şehzadeler, saray halkı, sadrazam, nâzırlar ve yabancı elçiler hazır bulunmuşlar. Naum tiyatrosu ekibi tarafından Luigi Ricci’nin “Scaramuccia” (Skaramuş) operasının iki perdesi sergilenmiş. Perde arasında orkestranın kemancısı Padovani  kendi bestesi bir parçayı çalmış, temsil “Chasse de Diane” balesi ile sona ermiş.

Daha sonraları, Naum Tiyatrosu sanatçıları sık sık davet edilerek saray tiyatrosunda da temsiller vermişler. Bu temsillere saray ve hükümet erkânının yanında, elçiler ve Beyoğlu sosyetesinin ileri gelenleri de eşleri ile birlikte davet edilirmiş. Gayrimüslimler eşleri ile parterde otururken, harem kadınları, temsilleri kafes arkasından seyrederlermiş.

Saray tiyatrosu açıldıktan sonra, Muzıka-i Hümayun Mektebi talebeleri, saray orkestrası ve saraydaki amatörler, eskiden sarayın sahne haline getirilmiş bir odasında verdikleri temsilleri artık saray tiyatrosuna taşımışlar. Böylece tiyatro aynı zamanda Muzıka-i Hümayun Mektebi’nin uygulama sahnesi haline gelmiş.

Saray tiyatrosunun, İstanbul’ un sanat hayatına birçok yenilik getirdiği, orada resim sergisi bile açıldığı kaynaklarda anlatılıyor. Tiyatroda müzikli oyunların yanında Türk sanatçılar da sahne almışlar. Türkçe tiyatro eserleri yazılmış ve oynanmış. İlk Türk tiyatro eseri olan “Şair Evlenmesi’ni” de Şinasi, saray tiyatrosunda oynanmak üzere yazmış.

Abdülmecid’ in ölümünden sonra tahta çıkan Aldülaziz de o tiyatroda oyunlar seyretmiş, ancak, 28 Mart 1863 gecesi Türk oyuncuların verdikleri bir temsilden sonra tiyatro çalışmalarının durdurulduğu biliniyor. Aynı yıl çıkan bir yangında tiyatronun içi yanmış, bir daha tamir edilmemiş. Bir süre tütün deposu olarak kullanılan bina uzun zaman harap bir halde kalmış. 1939’da da Ayaspaşa-Dolmabahçe yolu düzenlenirken güzergâh üzerinde kaldığı için yıktırılmış.

Bu tiyatronun bir küçüğü daha sonra Sultan 2. Abdülhamit tarafından Yıldız Sarayı’nda yapılmış. O tiyatro bugün korunmuş durumdadır.

Son bir iki not ekleyelim: Klasik batı müziği Kanuni döneminde saraya girmiş. İstanbul’ da ilk kez 1524’ te bale gösterisi düzenlenmiş. Ayrıca dünyadaki ilk büyük bale gösterisi de 1581’ de İstanbul’daki Fransız Sarayı’nda yer almış.

İşte, birkaç örnekle Osmanlı’nın tiyatroya bakışı…

 

 

1-       Suha Umur, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, “Dolmabahçe Sarayı Tiyatrosu” maddesi, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, İstanbul 1994.

2-       Séchan’ın o tarihte Fransa’ ya ilettiği görüşlerini “Türkler İnce Zevkten Anlamıyor” başlıklı yazımda aktarmıştım. Bkz.www.doganhasol.net